In Sanskrit Language On Water Pollution
Cindy Gleichner IV
In Sanskrit Language On Water Pollution
**जलप्रदूषणं िवषये संस्कृतभाषायाम् व्याख्यानम्**
in sanskrit language on water pollution इित िवषयः महत्त्वपूर्णः अस्ित यतः जलं
जीवनस्य आधारः अस्ित। जलं न केवलं पानाय, िकन्तु कृष्याय, उद्योगाय च आवश्यकम् अस्ित।
परन्तु,
अधुनािप
जलप्रदूषणस्य
समस्या
िवश्वे
व्यापकः
रूपेण
व्याप्यते।
संस्कृतभाषायाम्
जलप्रदूषणं
िवषये
िवस्तीर्णं
िववेचनं
कर्तुं
यतामहे। अत्र
जलप्रदूषणस्य कारणािन, पिरणामाः, तथा तस्य समाधानस्य उपायाः संस्कृतभाषायाम्
स्पष्टतया वर्िणताः स्युः।
जलप्रदूषणस्य अर्थः
जलप्रदूषणः तात्पर्येण जलस्य अशुद्िधः अस्ित। जलं
यदा स्वच्छं
नास्ित, तदा तस्य
गुणाः ह्रस्यन्ते च जीवेषु हािनः जायते। जलप्रदूषणं न केवलं नदीिन, सरिस, तालािन, अिप
तु
भूिमगतजलािन अिप प्रभािवतािन कुर्वन्ित। संस्कृतभाषायां
जलं
“आपः” इित
प्रिसद्धम् अस्ित। तस्माद् आपः प्रदूिषताः चेत् जीवजन्तूनां स्वास्थ्ये िवपत्तयः
स्यात्।
जलप्रदूषणस्य कारणािन
संस्कृतभाषायाम् जलप्रदूषणस्य कारणानां िववेचनं कर्तुं
युक्तम्। जलं प्रदूषयन्ित
िविवधाः तत्वाः िनम्निलिखताः सन्ित -
औद्योिगकिनर्गमाः – उद्योगेषु
उत्पन्नाः रसायनाः, िवषाणवः च जलस्य गुणं
1.
नाशयन्ित।
कृिषजन्यरसायनप्रयोगः – उर्वरकािण, कीटनाशकाः च भूमेः माध्यमेन जलं दूषयन्ित।
2.
नैसर्िगककचरा – प्लास्िटक, पाटलाः, काष्ठािन च नद्याम् उपिदष्टािन सन्ित।
3.
मानवीयव्यवहारः – मिलनजलस्य िनस्सारणस्य अभावः, अशुद्धपानं, अपिशष्टािन नदीिन
4.
िवसर्जनम्।
एतािन सर्वािण जलस्य स्वच्छतायाः िवरोिधनः सन्ित।
जलप्रदूषणस्य प्रभावाः
जलप्रदूषणस्य कारणेन िविवधाः पर्यावरणीयाः तथा मानवीयाः दुष्पिरणामाः सन्ित।
संस्कृतभाषायाम् जलप्रदूषणस्य प्रभावानां िववेचनं अत्यन्तं आवश्यकम् अस्ित।
पर्यावरणे प्रभावः
जलप्रदूषणात्
जलचरजीवाः, पक्िषणः, तथा अन्याः जीवाः दूषणस्य प्रभावेण नश्यन्ित।
जलस्य कोलाहलमूलकं पिरवर्तनेन जलचरजीवानां जीवनं क्िलष्टं भवित। जलाशयेषु िवषाणवः
संख्येः वृद्ध्या जलचरजीवाः मृत्युम् अनुवर्तन्ते।
मानवस्वास्थ्ये प्रभावः
पानजलस्य दूषणात्
जठराग्नेरोगाः, त्वचािवकाराः, िवषाणुजन्यरोगाः च उत्पद्यन्ते।
संस्कृतसािहत्ये अिप जलस्य शुद्धता मानवस्य आरोग्यस्य आधारः इित उल्िलिखतम् अस्ित।
अतः जलप्रदूषणं मानवजीवने महती समस्या अस्ित।
संस्कृतभाषायाम् जलप्रदूषणस्य िनराकरणस्य मार्गाः
जलप्रदूषणस्य िनवारणाय अनेकािन उपायाः सन्ित। संस्कृतभाषायाम्
तािन उपायाः
स्पष्टतया िनर्िदष्टाः स्युः।
प्राकृितकशुद्िधकरणपद्धतयः
वृक्षारोपणं – वृक्षाः जलसंरक्षणे साहाय्यं कुर्वन्ित।
1.
जलाशयानां
पुनरुद्धारः – मृदा प्रदूषणं
िनवारणे
जलाशयेषु
स्वच्छता रक्षां
2.
करणीयम्।
जीवशुद्िधकरणम् – जलस्य जीवोपचारः, यथा शैवालनाशनम्, कोष्ठकर्म च।
3.
प्रौद्योिगकीिनर्माणािन
औद्योिगकजलस्य शोधनाय आधुिनकप्रणािलका यथा जलशोधनयन्त्रािण, रासायिनकशोधनािन च
आवश्यकािन। एतेन जलं पुनः उपयोगाय योग्यं कर्तुं
शक्यते।
सामािजकजागरूकता च िशक्षणम्
संस्कृतभाषायाम् जलप्रदूषणस्य िवषये जनसामान्येषु जागरूकता आवश्यका। िवद्यालयेषु,
ग्रामेषु जलसंरक्षणस्य महत्त्वम् अध्याप्यते चेत् भिवष्यात् जलस्य संरक्षणं सुलभं
भिवष्यित।
जलप्रदूषणस्य संस्कृतसािहत्ये प्रितिबम्बः
संस्कृतसािहत्ये
जलस्य पिवत्रत्वं
वर्िणतम्
अस्ित। ऋग्वेदे
च जलं
जीवनस्य
मूलाधाररूपेण िनिहतम्। “आपः सृष्टेः जननी” इित उक्तं अस्ित। अतः जलप्रदूषणं न केवलं
पर्यावरणीयः िवषयः, िकन्तु सांस्कृितकः अिप अस्ित। प्राचीनकाले जलसंरक्षणाय िविवधाः
नीतयः, मन्त्राः च प्रयुक्ताः। तेषां अध्ययनम् अद्यतनसमये अिप उपयोगी भिवष्यित।
जलप्रदूषणस्य समस्या यावत्
िनवारियतुं
न शक्यते, तावत्
जीवनस्य गुणवत्ता ह्रासः
भिवष्यित। अतः संस्कृतभाषायाम् जलप्रदूषणस्य िवषये िववेचनं कर्तुं
, तस्य कारणान्,
प्रभावान् च ज्ञात्वा, समाधानस्य उपायाः अवलम्बनीयाः। जलं पिवत्रं तथा जीवनदाियनं
धृत्वा संरक्िषतुं
सर्वे प्रयासं कुर्वन्तु।
Question
Answer
जलप्रदूषणः कः?
जलप्रदूषणः तदा जातः यदा जलस्रोतस्स्वच्छं न भवित।
जलप्रदूषणस्य कारणािन कािन?
औद्योिगकिनर्गमाः, प्लास्िटकदूषणं,
रासायिनकप्रदूषणं च जलप्रदूषणस्य मुख्यकारणािन
सन्ित।
जलप्रदूषणस्य पिरणामाः
िकयन्ित?
जलप्रदूषणात् जीवजन्तूनां मृत्युः, आरोग्यसमस्याः,
पर्यावरणस्य क्षयः च जायते।
जलप्रदूषणं कथं िनराकर्तुं
शक्यते?
स्वच्छजलस्य संरक्षणं, प्रदूषकाणां िनयन्त्रणं,
पुनःप्रक्िरयाकरणं च जलप्रदूषणं िनराकर्तुं
साहायकम्।
सर्वेभ्यः जलं स्वच्छं
िकमर्थं आवश्यकम्?
स्वस्थ्यं च जीवनस्य आधारः जलं स्वच्छं भिवतव्यं
आवश्यकं च।
जलप्रदूषणस्य रोकथामाय कः
िविधः उपयुक्तः?
प्रदूषकाणां िनयममूलकिनयन्त्रणं, जनचेतनावर्धनं च
जलप्रदूषणरोकथामाय उपयुक्तं।
भूतपूर्वे संस्कृते जलं िकम्
आसीत्?
भूतपूर्वे संस्कृते जलं पिवत्रं च जीवनस्य आधारं
इित मन्यते।
जलप्रदूषणस्य प्रित
संस्कृतस्य दृष्िटः का?
संस्कृतसािहत्ये जलं पिवत्रं, जीवनदायकं च इित
वर्िणतम् अस्ित; तस्मात् जलप्रदूषणं अक्षम्यम्।
जलप्रदूषणं रोकथामार्थं
बालकेभ्यः िकं िशक्षियतव्यं?
जलस्य संरक्षणं, अपव्ययं त्यागं, स्वच्छता पालनं च
िशक्षियतव्यं।
वर्तमानकाले जलप्रदूषणस्य
मुख्य स्रोतः कः?
औद्योिगकिनर्गमाः, कृिष रसायनािन, प्लास्िटककचरा च
वर्तमानकाले मुख्य जलप्रदूषणस्रोतः।
Water Pollution in Sanskrit Language: An Analytical Perspective
in sanskrit language on water pollution िवषयं
िववेचयामः तत्र जलप्रदूषणस्य
िविवधाः
पक्षाः,
कारणािन,
पिरणामाः
च।
संस्कृतभाषायाम्
अयं
िवषयः
केवलं
वैज्ञािनकदृष्ट्या
न
तु
केवलं
पर्यावरणशास्त्रे
एव
न,
िकन्तु
प्राचीनभारतीयसंस्कृतेः दृष्िटकोणतः अिप महत्त्वपूर्णः अस्ित। जलस्य प्रदूषणं तु
मानवजीवनस्य सर्वाङ्िगणं
स्वास्थ्यं
बाधयित, तस्मात्
तत्
िवषये
िवस्तीर्णं
िवश्लेषणं आवश्यकम् अस्ित।
जलप्रदूषणस्य अर्थः तथा वैिशष्ट्यािण
जलप्रदूषणं (Water Pollution) इित तात्पर्यं तु जलस्रोतेषु अिनष्टद्रव्याणां समागमः
या
जलस्य
स्वच्छता
नष्टं
कुर्यात्।
संस्कृतभाषायां
जलप्रदूषणस्य
वर्णनं
प्राचीनग्रन्थेषु अिप दृश्यते, यत्र जलस्य पिवत्रता एव जीवनस्य आधारः इित मन्यते।
आधुिनकयुगस्य
संदर्भे
जलप्रदूषणस्य
कारणािन
तु
औद्योिगकिवषाक्तद्रव्यािण,
कृिषक्षेत्रे
रासायिनकखाद्यािन, नगरेषु
अपिशष्टजलस्य िनक्षेपः च इित बहुिवधाः
सन्ित।
जलप्रदूषणस्य प्रमुखकारणािन
संस्कृतभाषायां
जलप्रदूषणस्य िवषये
िववेचनं
कुर्वतः, आवश्यकं
यत्
तस्य कारणािन
सुस्पष्टतया ज्ञातािन स्यु:। प्रमुखकारणािन अस्य प्रकारेण सन्ित -
औद्योिगककचरा (Industrial Waste) - रासायिनकद्रव्याणां
िनक्षेपः जलस्रोतानां
1.
दूषणं जनयित।
कृिषक्षेत्रे
रासायिनकखाद्यािण (Chemical Fertilizers) - मृदायाः उर्वरकत्वाय
2.
उपयोिगताः, िकन्तु जलप्रवाहेषु िमिलत्वा प्रदूषणं कुर्वन्ित।
नगरेषु
अपिशष्टजलस्य िनक्षेपः (Domestic Sewage) - स्वच्छतारिहतस्य जलस्य
3.
िनस्सरणं जलस्रोतानां स्वास्थ्यं बाधते।
प्लास्िटकद्रव्याणां
जलस्रोतेषु
प्रिवष्िटः - जलचरजीवनं
बाधयन्ित तथा
4.
जलस्रोतस्य सौन्दर्यं नष्टयन्ित।
जलप्रदूषणस्य पिरणामाः
जलप्रदूषणस्य पिरणामाः स्वास्थ्यानां, पर्यावरणस्य च िवषये
महत्त्वपूर्णाः।
संस्कृतग्रन्थेषु
अिप जलस्य पिवत्रता एव स्वास्थ्यस्य कारणम्
इित आदर्शरूपेण
दर्िशतम् अस्ित। आधुिनकवैज्ञािनकाः अिप एतत् अिभप्रेत्य जलप्रदूषणस्य पिरणामान्
िववेचयन्ित -
जलजिनतरोगाः (Waterborne Diseases) - हैजा, टाइफाइड्, हेपाटाइिटस्
इत्यादयः
1.
रोगाः प्रदूिषतजलेन जायन्ते।
जलचरजीवनस्य हािनः - प्रदूिषतजलस्य कारणेन मत्स्यानां तथा अन्येषां जलजीवानां
2.
संहारः भवित।
पेयजलस्य अभावः - स्वच्छजलस्य अभावः मानवानां स्वास्थ्यं संकटं यच्छित।
3.
पािरस्िथितकी तन्त्रस्य असन्तुलनम्
- जलप्रदूषणेन जैविविवधतायाः हािनः
4.
स्यात्।
संस्कृतभाषायां जलप्रदूषणस्य संरक्षणिवधयः
संस्कृतसािहत्येषु पर्यावरणसंरक्षणस्य अनेकाः सूत्राः दृश्यन्ते। जलस्य पिवत्रता
रक्िषता तदा एव मानवजीवनं
समृद्धं
भवित इित तेषां
सूत्राणां
सार्थक्यं
अस्ित।
जलप्रदूषणस्य िनवारणार्थं संस्कृतभाषायां अनेके उपायाः प्रस्तािवताः सन्ित।
जलसंरक्षणस्य प्राचीननीतयः
स्रोतस्यान्नाशः न कर्तव्यः - जलस्रोतानां
संरक्षणाय प्राचीनकाले
अिप
1.
पिवत्रतां िवशेषतया मन्यते।
प्रदूिषतजलस्य पुनःशोधनम्
- जलस्य शुद्िधकरणाय िविवधाः उपायाः प्रदत्ताः
2.
सन्ित, यथा सन्ध्या-स्नानं, जलशोधनयन्त्राः च।
प्राकृितकजलस्रोतानां संरक्षणं - सरसः, सरोवराः, नद्यः च पिवत्रतया रक्िषताः
3.
सन्ित।
मानवानां
पर्यावरणसाक्षरता - संस्कृतभाषायां
ग्रन्थेषु
मानवाः पर्यावरणस्य
4.
महत्त्वं अवगच्छन्ित, यत् तेषां मनसः पिरवर्तनं कर्तुं
समर्थाः स्यु:।
आधुिनकप्रसङ्गे जलप्रदूषणिनवारणम्
आधुिनकयुगे
जलप्रदूषणिनवारणस्य
उपायाः
वैज्ञािनकतया
िवकिसताः,
परन्तु
संस्कृतभाषायां
प्रदत्तािन
पर्यावरणनैितकमूल्यािन
तेषां
आधारम्
अस्ित।
िनम्निलिखताः आधुिनकप्रवृत्तयः जलप्रदूषणिनवारणाय उपयुक्ताः -
जलशोधनप्रणालीनां िवकासः - जैिवक, रासायिनक, तथा भौितकशोधनप्रणालीनां संयोजनं
1.
जलस्य शुद्धतां सुिनश्िचतुं
।
सार्वजिनकसाक्षरता
कार्यक्रमाः
-
जलप्रदूषणस्य
हािनकरत्वं
जनसामान्ये
2.
ज्ञातुं
।
िनयिमतं
िनरीक्षणं
तथा िनयंत्रणं
- जलस्रोतानां
प्रदूषणस्तरस्य िनरन्तरं
3.
िनग्रहः।
कृिषसंस्करणस्य
सुधारः
-
जैिवककृिष
प्रणालीषु
संक्रमणं
यथासंभवं
4.
प्रोत्साहनम्।
जलप्रदूषणस्य वैश्िवकप्रसङ्गः
जलप्रदूषणं केवलं एकस्य राष्ट्रस्य न सन्दर्भः, अिपतु वैश्िवकपिरस्िथत्याः अिप एकः
प्रमुखः िवषयः अस्ित। अनेकािन देशािन जलप्रदूषणस्य पिरणामािन भोगन्ित, यतः तेषां
जलस्रोताः दूिषताः सन्ित। संस्कृतभाषायां
जलप्रदूषणस्य िवषयः िवश्वव्यािप
पर्यावरणसंरक्षणे एकात्मता दर्शयित।
िवश्लेषणे दृष्टे -
जलप्रदूषणस्य
कारणािन
िवश्वे
समानािन
-
औद्योिगककचरा,
कृिषक्षेत्रे
1.
रासायिनकप्रयोगाः, नगरेषु अपिशष्टजलस्य िनयमनाभाव इत्यादयः।
जलप्रदूषणिनवारणाय संयुक्तराष्ट्रसंघस्य कार्यक्रमाः - सततिवकासलक्ष्येषु
2.
जलसंरक्षणस्य महत्त्वं िवशेषतया िनर्िदष्टम्।
स्थानीयसंस्कृतयः तथा परम्पराः - संस्कृतभाषायाः पर्यावरणीयदृष्िटकोणः
3.
अन्येषां भाषासु अिप प्रेरणा ददाित।
संस्कृतभाषायां जलप्रदूषणस्य िवषयस्य गम्भीरतां अवगच्छन्तः आधुिनकवैज्ञािनकाः तथा
पर्यावरणकाराः संस्कृतग्रन्थानां
पर्यावरणसंरक्षणसूत्रािण यथार्थरूपेण अध्ययनं
कुर्वन्ित। जलस्य पिवत्रता रक्िषता तदा एव मानवसमाजः दीर्घकालपर्यन्तं स्वास्थ्यम्
एव सुसम्बद्धं जीवनम् अनुभावियतुं
शक्नोित।
अतः in sanskrit language on water pollution िवषयकस्य चर्चा केवलं भािषकाभ्यासः न,
िकन्तु पर्यावरणसंरक्षणस्य एकः िनर्णायकः अंगः इित िनश्चयं दृश्यते। जलप्रदूषणस्य
सम्यक् अवबोधेन, तस्य िनराकरणाय च कार्यैः जलस्रोताः शुद्धाः, जीवाः सुरक्िषताः च
स्युः।
जलप्रदूषण, जलदूषण, प्रदूिषत जल, जलसंरक्षण, पर्यावरण संरक्षण, जलशुद्िध, जलप्रदूषक,
जलमिलनता, जलवायुप्रदूषण, जलस्वच्छता
